Bir yıl yaşayan Mahabad Kürt Cumhuriyeti’nin lideri Gazi Muhammed: “Gözlerimi kapatmayım utanacak bir şeyim yok”

gazi muhammedSovyetler Birliği’nin  desteği ile kurulan, Mahabad Cumhuriyeti, Sovyetler’in çeşitli sebeplerle desteğini çekmesiyle yıkılmıştı.  Mahabad Kürt Cumhuriyeti lideri Gazi Muhammed   İran  askeri mahkemelerinde yargılanarak idama mahkum edildi. Cezası için Çarçıra Meydanına getirildiğinde  yüzü yorgundu. Her şeyin sorumlusunun kendisi olduğunu, kardeşinin idam edilmemesini istedi. Bu isteği kabul edilmedi. Gazi Muhammed son namazını kıldı. Mahabad Polis Müdürü Emir Perviz’in anlattığına göre, “utanacak bir şeyi olmadığını” söyleyerek gözlerinin kapatılmamasını istedi.  Son ana kadar Sovyetler Birliği’nin kendisini destekleyeceğini düşünen Gazi Muhammed, bir yıl önce nutuk verdiği meydanda kardeşi ve kuzeniyle beraber asıldı.

İkinci Dünya Savaşı’nın sürdüğü günler… Tarih Ağustos 1941…
İngiltere ve Sovyetler Birliği, Almanya’yı destekleyen İran’ı işgal etti.
Alman yanlısı Rıza Şah tahttan indirildi; oğlu Muhammed Rıza tahta oturtuldu. Her iki ülke İran’ı işgal etseler de, Kürtlerin yoğun yaşadığı Mahabad, Sakız, Sanandaj bölgesindeki otorite boşluğuna göz yumdular.
İşgalci güçler, Kürtlere birtakım siyasal, kültürel hakların verilmesinden yanaydı. Rıza Şah döneminde tasfiye edilen Kürt Aşiretleri’ne topraklarının geri verilmesini, aşiretlere karşı yapılan baskıların son bulmasını, bugüne kadar kötü muamelede bulunan memurların yargılanmasını vs. istiyorlardı. Sovyetler Birliği desteğiyle kurulan İran’daki Mahabad Cumhuriyeti

Eski Kürt aşiret liderleri özellikle İngiltere sayesinde yeniden otoritelerini kurdular. Örneğin 1926 yılında, Tahran’da gözetim altına alınan Davut Han Kalhur’un torunu Abbas Qabudian, 1941 yılında Kermenşah’a geldi.
İngilizler’in desteği ile Şahabad’ın valisi oldu.
Yönetimini de, tıpkı bugün Kuzey Irak yönetimindeki Barzani soyadlıların olması gibi Abbas soyisimli kişilerle doldurdu.
Abbas İngilizler sayesinde rakiplerini bertaraf etti. Örneğin Paris’te eğitim almış, solcu işgal karşıtı hukukçu Kerim Sanjabi’yi İngilizlere tutuklattırdı.

İngiltere’nin Abbas gibi Kürtler’e yaptığı ağabeylik Kürt aşiretlerin sempatisine sebep oldu. Bana aşiretinin lideri Hama (Muhammed) Raşit ve Mahabadlı Gazi Muhammed gibi tanınmış isimlerin de içinde olduğu Kürt aşiret reisleri İngiliz himayesine girme talebinde bulundu!
Bu talepten sonra Kürtleri İngilizler’e kaptıracağını düşünen Sovyetler Birliği İran’daki Kürt meselesine el koydu. Önce 30 aşiret reisini Bakü’ye davet etti.
Bakü toplantıları hep sürdü.
Sovyetler Birliği sadece Kürt aşiretleriyle ilişki içine girmedi…

Komala-i Jiyanawey Kurdistan

İran’da kentli orta sınıflardan oluşan  bir Kürt hareketi vardı:
Mahabad’da bir evde kurulan Komala-i Jiyanawey Kurdistan (Kürdistan’ın Yaşamı Komitesi).
Bu örgüt İran ötesinde de örgütlenmeyi hedefliyordu. Nitekim toplantılarına Irak/Kerkük- Süleymaniye’den Kürtler de katılıyordu.

Komala kısa sürede Kürt nüfuzunun tamamında hücreler halinde örgütlendi.
David Mc Dowall’ın “A Modern History of The Kurds” isimli eserinde yazdığına göre, Komala’nın bağımsızlık konusunda net bir fikri yoktu. Anadilde eğitim, kültürel hakların resmileşmesi gibi haklar talep ediyordu.
Lazerev gibi Rus Kürdologlara göre ise, Komala bağımsızlığı uzun vadeli bir plan olarak görüyordu.
Komala Avrupa’daki tüm ulkusalcı hareketlerde olduğu gibi ağalık sitemine karşıydı. Aşiretleri ve mollaları Kürtler’in birliğinin önünde bir engel olarak değerlendirdi.
Gerçekten de Komala’nın parti sekreteri olan Abdülrahman Zabihi, kentli bir aileden geliyordu. Tek odalı bir evde yaşayan ve ağa çocuklarına ders vererek geçinen Zabihi, ağalığın etkisini çocuklardan gözlemlemişti.

Ancak bu reddediş toptan bir karşı oluş anlamına gelmiyordu; Komala şeyh ve mollalara açık kapı bırakıyordu. Biliyordu ki, mollaları, aşiretleri ve şeyhleri reddederek büyüyemeyecekti. Öyle ya, aşiret liderlerinin hazır milisleri vardı; halk arasında da güçlüydüler.

Nakşibendi bir lider

Mahabad bölgesinde ağalar da Komala’dan etkilendi.  İşte bu tarihte, Komala’nın kaderini değiştiren bir olay yaşandı. Mahabad’ın tartışmasız en güçlü lideri Gazi Muhammed, davet üzerine Komala’ya katılmaya karar verdi. Ardından Komala’nın başına geçti.

Gazi Muhammed, ellili yaşlarında, soluk yüzlü, sakallı bir adamdı. Dile meraklıydı. Farsça ve Kürtçe’nin yanı sıra İngilizce, Rusça biliyordu. Hemen bütün Kürt liderleri gibi Nakşibendi mensubuydu. Fakat W. Eagleton’a göre dini kişiliğine rağmen modern fikirleri vardı. Kızını okula gönderen ender mollalardandı.

Sovyetler’in Gazi Muhammed ile 1941’den beri somut ilişkisi vardı. Eylül 1945’de Gazi Muhammed, Bakü’yü ziyaretinden sonra artık partileşmeye karar verdi. Sovyet yöneticiler “Demokrat” ismini önermişlerdi. Kürdistan Demokrat Partisi (İran) bu kararla kuruldu.
Bugün Mesut Barzani’nin lideri olduğu Irak’ta ki Kürdistan Demokrat Partisi de adını Gazi Muhammed’in partisinden alıyor.

Komala’nın halka açık hale geldiği ilk gösteride, orak- çekiç taşıyan bir el, sahnede Kürdistan’ı simgeleyen, tecavüze uğramış ve zincire vurulmuş bir kadının zincirlerini çözüyor; onu özgür bırakıyordu. Kadının peçesi düşerken göğsünden “Yaşasın Stalin” yazan kızıl bir bayrak çıkıyordu.
Komala Sovyetler’in desteği ile bir Kürt Devleti’ne doğru gidiyordu.

Kürt Cumhuriyeti kuruluyor

Tarih 22 Ocak 1946
Birleşmiş Milletler tarafından tanınmamış ilk Kürt devletini Gazi Muhammed, Cahar Çırağ (Çarçıra) Meydanı’nda Mahabad Kürt Cumhuriyeti’ni ilan etti.
Cumhuriyetin sınırları Mahabad’ın yanısıra Uşnu, Miandoab, Serdeşt, Bane, Sakkez, Senendeç’i içine alıyordu.
Gazi Muhammed Devlet Başkanı oldu.
Cumhuriyetin 13 üyeli kabinesi oluşturuldu.
Başbakanlık ve Bakanlık gibi kilit noktalar şeyh ve aşiret liderlerinin elindeydi.

Vergileri Mahabad Cumhuriyeti toplamaya başlıyordu.
İki tane günlük gazete Sovyetler Birliği’nin verdiği matbaa ile çıkarıldı. Aylık “Hawar” ve “Agir” dergileri ile kadınlar için “Helale” dergisi yayına başladı.
Dünya klasikleri Kürtçe basılmaya başlandı.
İlköğretim zorunlu hale getirildi. Okullarda Kürtçe okutulmaya başlandı. Kürt Halk Ozanları Enstitüsü kuruldu. Kürtler’in sahnelediği ilk opera olan “Vatan” sergilendi.
Mahabad artık bir Kürt Cumhuriyeti idi.
Ülke askerinin temeli Hereki ve Şıkak aşiretlerinden oluşturuluyordu.

Sovyetler Birliği çekilince

II. Dünya Savaşıa bitti.
Artık anlaşmalar vakti gelmişti.
1942’de İngiltere-İran-Sovyetler Birliği’nin yaptığı anlaşmaya göre, savaşın bitişinin ardından işgalciler İran’dan çekilecekti.
İngiltere Mart 1946’da çekilirken, Sovyetler Birliği kalmaya devam etti. 4 Mart 1946’da Londra, 6 Mart’da Washington, Sovyetler Birliği’ne İran’dan çekilmesi için nota verdi.
Sovyetler Birliği de artık İran ile anlaşmaya yakın duruyordu. Bunun en büyük kanıtı, İran Azerileri’nin yeniden yüzünü İran’a dönerek İran yönetimi ile anlaşmaları ve bağımsızlıktan vazgeçmeleriydi.
Mayıs 1946’da Sovyet Birliği Dışişleri Bakanı Molotov, İran’dan çekileceklerini açıkladı.
Bu karar Mahabad Cumhuriyeti’ni İran’ın içinde küçük bir ada haline getirdi.
Aşiretler de mevcut siyasi dengeleri görerek Gazi Muhammed’in arkasından çekilmeye başladı.
Kürt devletine peşmergeleri ile destek veren Mustafa Barzani ise, Gazi Muhammed’e birlikte Moskova’ya gitmeyi teklif etti. Gazi kabul etmedi; direnmekte kararlıydı. Elindeki silahları Mahabad’ı savunacak gönüllülere dağıttı.
10 Aralık 1946’da İran yönetimi Azeri ve Kürt bölgesini işgal kararı aldı. 11 Aralık günü İran Birlikleri Sera Bölgesi’ne yığıldı ve Mahabad’ı kuşattı.
Dönemin önde gelen gazetelerinden İttilat’ın muhabiri Necefkuli Pısyan’ın anlattığına göre, Mustafa Barzani’nin kuvvetleri saldırıdan bir gün önce Sakız’ı boşaltmış ve Nağada’ya doğru geri çekilmişti. Gazi Muhammed’in güçleri bir günde dağıtıldı. 17 Aralık günü Gazi Muhammed esir düştü. Kürt Cumhuriyeti yıkıldı.

31mart1947

Gazi Muhammed (Qazi Muhammad)askeri mahkemede yargılandı. Devlet otoritesinin zayıfladığı koşullarda devlet kurmaya mecbur kaldığını söyledi.
Gazi son ana kadar Sovyetler Birliği’nin kendisini destekleyeceğini düşünmüştü. Kardeşi Sadri ise, “kaybeden ben değilim Sovyet siyaseti İran’da yenilgiye uğramıştır” sözleri ile tarihe geçti.
İdam cezası aldılar.
Gazi Muhammed, İran Parlamentosu’nda milletvekili olan kardeşi Sadri ve Mahabad’ı Sovyet üniforması ile karşılayan kuzeni Saif ile beraber 31 Mart 1947’de, cumhuriyeti ilan ettiği meydana getirildi.
Gazi Muhammed’in yüzü yorgundu. Her şeyin sorumlusunun kendisi olduğunu, kardeşinin idam edilmemesini istedi. Kabul edilmedi.
Gazi Muhammed son namazını kıldı. Mahabad Polis Müdürü Emir Perviz’in anlattığına göre, “utanacak bir şeyi olmadığını” söyleyerek gözlerinin kapatılmamasını istedi.
Gazi Muhammed, bir yıl önce nutuk verdiği meydanda kardeşi ve kuzeniyle beraber asıldı.
İdamın ardından meydana dikilen büyük bir İran Arması halen meydanda bulunmaktadır. 

Cumhuriyete katılmış olan Barzan aşireti Nisan 1947’de Kuzey Irak’a Barzan’a döndü. Irak hükumeti Şeyh Ahmed Barzani’yi yakalayarak hapsetti ve işbirlikçi suçlamasıyla Irak ordusundan dört subayı idam etti. Mustafa Barzani ise Barzan bölgesinden kaçarak Aras Nehrine ulaştıktan sonra Sovyetler Birliği’ne iltica ederek Bakü’ye gitti.

Bu cumhuriyetin millî marşı, Koye (Köysancak) doğumlu şair Dildar (Yunus Rauf)’ın 1938’de hapisteyken Sorani lehçesiyle yazdığı Ey Reqîb (Ey Rekip) idi.

Aslında Gazi Muhammed iki büyük hata yaptı.
Bir büyük ülkenin desteğiyle bağımsız bir devlet kurabileceklerine çok güvendi.
Oysa, bağımsızlığının maddi koşulları, dünya savaşı ile ortaya çıkmış ancak savaşın bitmesi ile ortadan kalkmıştı.
Sovyetler ile İngiltere arasındaki anlaşma, İran’ın İran yönetimi altında kalmasıydı. Kürtler, Sovyetler’in İran’dan çekileceğini hesaba katmamışlardı. Aynı bugün ABD’nin çekileceğini hesaba katmadıkları gibi…

İkinci hataları ise, aşiretlere dayanarak modern bir devlet kurulamayacağını bilememeleriydi.

Kaynaklar:
Soner Yalçın ve wikipedia

Yorum yapın

Önceki yazıyı okuyun:
Psişik Kişiliğin Değişik Dayatmaları – Sigmund Freud

Bayanlar, Baylar; besbelli, siz kendi kendinize kişiler ya da şeylerle ilgili hareket noktalarının önemini hesaba katmayı bilmişsinizdir. Psikanalizin öğretmiş olduğu...

Kapat