Brecht; Mahagonny Kentinin Yükselişi ve Düşüşü

Tarihsel Materyalist ideoloji insan istencini tanımamasını, insanı özgür bir varlık saymamasını onu sorumsuz görmesinde de sergiler. Sorumlu olabilmek moral varlık (kendi ilkelerine göre davranan) olmayı gerektirir. İdeoloji için sorumlu olan Metadır, Altyapıdır, Kapitaldir, İnsanın Kendisi değil. İdeoloğun sorumluluğu insanın dışına atması gerçekte kendisinin de özgürlük bilincinden yoksun olmasıyla sağlanır. Brecht için de insan Altyapı tarafından belirlenir; ama belirlenmek özgür olmamak, köle olmaktır. Bu mantık sömürülen ama sömürüldüğünü bile bilmeyen insanlığı bir kurtarıcıya, entellektüele bağımlı kılmanın da mantığıdır, ve daha başından istençsiz sayılan kitleler ancak bir kurtarıcı yoluyla, dışsal bir ahlak ve sağduyu ve iyilik yoluyla kurtarılabilirler. Brecht’in aşağıdaki dizesi onun Das Kapital’in esini altında türettiği insan ve insanlık görüşünü betimler, çünkü anlatımın nesnesi yalnızca bir sınıf, burjuva sınıfı dediği şey değil, bütün bir Mahagonny kentidir. Mahagonny’de yaşanan şey Metayı bütün bir modern toplumun belirleyicisi sayan Das Kapital’de koşutunu bulur:
Erst kommt das Fressen / İlkin tıkınma gelir
Dann kommt die Moral. / Sonra gelir Ahlak
(Mahagonny Kentinin Yükselişi ve Düşüşü / Aufstieg und Fall der Stadt Mahagonny)

Brecht sanatını ideoloji ile bir çizgide kullanır, ve modern toplumu Mahagonny ile özdeşleştirir. Hırs kültürünün herşeye, giderek insan duygusuna bile uzanacağından kuşkusu yoktur. Modern toplum — yani insan hırsının, ya da suçun belirleniminde olan Kapitalist Toplum, ama Yurttaş Toplumu değil — herşeyi Metaya indirgeyecektir, çünkü insan duyunçsuz ve istençsizdir, özgürlüğe yetenekli değildir. İnsan katıksız hırstır. Mahagonny’nin hedonizm dünyasında, emeğin ve çalışmanın olmadığı bir içki, kumar ve seks düzeninde, sonunda giderek Sevgi de metalaştırılır. Brecht’in yapıtının vargısı hiç kimsenin mutluluğu parayla satın alamayacağıdır. Kent yanar, düşük insanlık kendini kaosta yokeder. Brecht’in haklı olması için, gözleminde gerçeklik ve doğruluk olması için insanlıktan vaz geçmemiz gerekir. Eğer insanlar salt dürtüsel haz varlıkları olsalardı, o zaman onları hayvandan ayırmanın anlamı olmazdı. Ama o zaman Brecht’in moral çabaları de gereksiz olurdu. Eğer dünya, ya da daha doğrusu Tarih yanmayacaksa, İnsan Brecht’in görebildiğinden bütünüyle başka bir varlık, moral bir varlık olmalıdır.

Bertolt Brecht (1898-1956)

Brecht insanı anlamada kendi içindeki insanlığın sınırlarını aşmamış görünür. Bildiği en iyi Özgürlük kavramı Kapitalizmden öteye geçmez ve insanın dürtüden daha çoğuna yetenekli moral bir varlık olduğunu anlamadığını oyunları doğrudan gösterir. Mahagonny’nin yurttaşları erdemden habersiz olmalıdırlar, ve Brecht’in kurgusunda gerçekten de öyledirler. Brecht’in kente yerleştirdiği karakterler birbirleri ile yalnızca Meta ilişkileri içinde yaşayan fahişeler, yamuk satıcılar, suçlular ve benzerleridir; yasayı yarı-insanlar olan serseriler temsil ederler ve kurdukları düzen kaçınılmaz olarak bir sömürü ve şiddet düzenidir. İnsanlığı bu erdemsizlikten kurtaracak olan güç insanın kendisinin İstenci değil, Duyunç ve Usu değil, ama Altyapı olmalıdır — tam olarak insanı teslim aldığı, onu insanlığından ettiği ileri sürülen şey, ve her nasılsa materyalist entellektüelin, bilinci özdeksel bir altyapının izdüşümü, ekonomik realitenin bir yansıması olması gereken ideoloğun, paradoksal olarak, ondan kurtulmuş ve bağışık olduğunu ileri sürdüğü şey.
Mahagonny’de insanlığı ve insanlığın yazgısını görenler kendilerini, insanı anlama yeteneklerinin sınırını görüyor olmalıdırlar. Mahagonny türesizlik için ayrılmış özel bir bölge değildir. Böyle olsaydı bütün kurgu erdemsiz insanların erdemsiz olduğunu anlatan bir totoloji olurdu. Mahagonny Kapitalizmdir. Böylece Dünyanın kendisidir çünkü Dünya kapitalisttir. Kapitalist Toplum vardır, Yurttaş Toplumu yoktur. “Burjuva” kimliğine bürünmüş insan açgözlülüğü vardır, özgür ve salt özgür olduğu için düzgün olan Yurttaş değil. Dünyada, hiç olmazsa Batıda, Yasaları özgür Yurttaşın istenci, ussal istenç yapmaz, ama Yasa orada da Doğuda olduğu gibi despotun buyruğu, ya da egemen sınıfın, tekellerin istencidir. Dünya Mahagonny’dir. İnsanlık usdışı, erdemsiz, çirkindir. “Niçin yaparız, eğer yok etmenin hazını yaşamak için değilse?” “İstediğini yap. İnsanın doyumu için hiçbirşey yasak olmamalıdır. Eğer bir başkasının parasını, evini ya da karısını almak istiyorsan, yere devir onu ve al; ne dilersen yap.” Brecht’in Marxizminin eleştirdiği dünya bu görüşün tanımladığı nihilistik dünyadır. Böyle dünya Picasso’nun tablolarında bulunur. Ama o dünya politikanın konusu olmaktan çok ruhsağaltımın konusu olacaktır.

1- Picasso. Dryad. 1908. 2- Picasso. Dora Maar con Gato. ($95 Milyon)

Çirkin İşler
Brecht’in Mahagonny Kentine yerleştirdiği kişilikler oraya Picasso’nun tablolarından çıkıp gelmişlerdir. Brecht’in sanatı da Güzel Sanat olmaktan bütünüyle başka birşeydir. İçinde yaşadığı Zamanın Tini (“altyapı” dediği şey) onda Güzeli duyumsayabilecek ve anlatabilecek bir estetik duyarlığa izin vermemiştir. Sanatında İçerik tıpkı Picasso durumunda olduğu gibi Sanat Kavramının kendisini bozucudur. Picasso’nun duyusal renklere ve çizgilere yaptığı şeyi Brecht duygusal durumlara ve davranışlara yapar. Duyarlık her ikisi durumunda da bozuktur ve dışsal Biçim yalnızca kendi Özlerinin anlatımıdır. Brecht de Picasso gibi İdea ile, Güzellik Biçimindeki Saltık İdea ile çarpışma içindedir. Anlamsız bir varoluşta Anlam o varoluşun Sanatından da kaçar.

Brecht gibi, Picasso da sözde Proleterya Diktatörlüğünün bir savunucusuydu. Partiliydi. Moral ve Estetik tutumlar arasındaki bağlantı uyumsuz ve tutarsız değildir..

Bu bilinç biçimi aynı zamanda tam olarak kendini nihilizme, varoluşçuluğa, ve son zamanlarda postmodernizme çeviren biçimdir. Hiçliğe, giderek moral olarak yanlış olana, değersiz olanın kendisine değer verebilmek için kendini hiçleştirmiş olmak gerekir. İkisi de, Guernika gibi Mahagonny de nihilistik, daha doğrusu eskatolojiktir

Bertolt Brecht’e Karşı Montagsdemonstrationen
Bertolt Brecht İkinci Dünya Savaşından sonra Doğu Belin’e yerleşti ve orada 1949’da uydu bir rejimin desteğiyle ve onu güçlendirme amacıyla Berliner Ensemble adlı tiyatrosunu kurdu. Brecht sulandırılmış bir Marxist değildi. Tam tersine. Almanya’nın geleceğinin Sovyetler Birliği tarafından güvence altına alınmış bir Sosyalizmde yattığına inanıyordu. 1953’te Doğu Almanya’da işçilerin hükümete karşı eylemlerini bastırmak için uygulanan önlemleri ve Sovyet askeri gücünün kullanılmasını destekledi. Çok sayıda insanın öldüğü olaylarda ayrıca 17 Sovyet askeri işçilere ateş açmayı reddettikleri için idam edildi. Daha sonra Brecht hükümete halkı dağıtıp yeniden bir halk seçmesini öneren bir şiir yazdı. Ayaklanma konusunda Parti (SED) Birinci Sekreterine gönderdiği mektup şöyleydi:
“Tarih Almanya Sosyalist Birlik Partisinin devrimci sabrına saygısını gösterecektir. Sosyalist kuruluşun hızı üzerine kitleler ile büyük tartışma Sosyalist başarıların görülmesine ve bekçiliğine götürecektir. Tam bu anda Almanya Sosyalist Birlik Partisine bağlılığım konusunda sizi temin ederim.” (“History will pay … to the Socialist Unity Party of Germany.”)

Aziz Yardımlı

Not: Bu makele genel olarak sitemizin savunduğu değerlere ve  yayın ilkelerine uygun düşmemekle beraber  okunmasının faydalı olabileceği düşünüldüğü için yayınlanmıştır.